- Loạt bài chọn ra 10 thành tựu của phương Đông đã đi ra thế giới và thay đổi nó: giấy, in ấn, la bàn, thuốc súng, số 0, tơ lụa, trà, đồ sứ, khoa cử và những ghi chép thiên văn.
- Phần lớn mất hàng trăm đến hơn một nghìn năm mới đến châu Âu, thường qua trung gian thế giới Hồi giáo và Trung Á.
- Tiêu chí chọn: có bằng chứng văn bản hoặc khảo cổ rõ ràng, có con đường lan truyền xác định, và còn ảnh hưởng đến đời sống hôm nay.
- Mỗi bài đều nêu rõ chỗ nào là sử liệu, chỗ nào là truyền thuyết, chỗ nào còn tranh luận.
Năm 1620, triết gia Anh Francis Bacon viết rằng ba phát minh — in ấn, thuốc súng và la bàn — đã “thay đổi bộ mặt và trạng thái của toàn thế giới”. Ông không biết cả ba đều có nguồn gốc hoặc tiền thân ở phương Đông. Ba thế kỷ sau, nhà sinh hóa học Joseph Needham dành nửa cuộc đời viết bộ Khoa học và Văn minh ở Trung Hoa để trả lời câu hỏi ngược lại: vì sao một nền văn minh đi trước trong nhiều lĩnh vực như vậy lại không phải nơi nổ ra cách mạng khoa học hiện đại? Câu hỏi ấy đến nay vẫn được gọi là “câu hỏi Needham”.
Loạt bài này không nhằm trả lời câu hỏi lớn ấy. Mục tiêu khiêm tốn hơn: kể lại cụ thể, có nguồn dẫn, mười thứ mà phương Đông đã trao cho thế giới — và con đường mỗi thứ đã đi.
Mười cống hiến
| # | Cống hiến | Nơi khởi nguồn | Mốc sớm nhất | Tác động lớn nhất |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Tơ lụa | Trung Hoa | ~2700 TCN | Mở ra mạng lưới giao thương Á – Âu |
| 2 | Giấy | Trung Hoa | TK II TCN | Rẻ hóa việc lưu giữ tri thức |
| 3 | In ấn | Đông Á | 868 · 1045 | Sản xuất sách hàng loạt |
| 4 | La bàn | Trung Hoa | 1088 | Hàng hải đường dài |
| 5 | Thuốc súng | Trung Hoa | 1044 | Thay đổi chiến tranh và nhà nước |
| 6 | Số 0, chữ số thập phân | Ấn Độ | 628 | Nền tảng của toán học, kế toán, máy tính |
| 7 | Trà | Trung Hoa – Đông Nam Á | TK II TCN | Thức uống toàn cầu, thương mại, chính trị |
| 8 | Đồ sứ | Trung Hoa | TK II | Chuỗi cung ứng toàn cầu sớm, hóa học vật liệu |
| 9 | Khoa cử | Trung Hoa | 605 | Tuyển chọn theo năng lực |
| 10 | Ghi chép thiên văn | Trung Hoa, Nhật, Triều Tiên, Việt Nam | 240 TCN · 1054 | Dữ liệu cho vật lý thiên văn hiện đại |
Bấm vào tên từng cống hiến để đọc bài chi tiết.
Con đường dài sang phương Tây
Có ba điểm chung đáng chú ý:
- Hàng hóa đi trước, kỹ thuật đi sau. Lụa, trà, sứ đến châu Âu như hàng xa xỉ hàng thế kỷ trước khi người châu Âu tự làm được. Cách làm lụa đến năm 552, cách làm sứ đến năm 1708.
- Thế giới Hồi giáo là cây cầu. Giấy, số 0, thuốc súng, có thể cả la bàn, đều qua Baghdad, Ba Tư hay Bắc Phi trước khi vào châu Âu — và thường được cải tiến dọc đường.
- Bối cảnh quyết định giá trị. Chữ rời ra đời ở Trung Hoa nhưng bùng nổ ở châu Âu; thuốc súng ra đời từ thuật luyện đan nhưng đổi thay chiến tranh. Một phát minh chỉ thay đổi thế giới khi gặp đúng điều kiện.
“Phương Đông” rộng đến đâu?
Phần lớn các cống hiến trong loạt này đến từ Trung Hoa — một phần vì nguồn sử liệu Trung Hoa đặc biệt phong phú và liên tục. Nhưng loạt bài cố ý ghi nhận cả những đóng góp khác:
- Ấn Độ với số 0 và hệ chữ số thập phân.
- Triều Tiên với cuốn sách in chữ rời kim loại cổ nhất còn lại (Jikji, 1377).
- Đông Nam Á với vùng nguyên sản cây trà, chữ số 0 khắc trên đá cổ nhất (Campuchia, 683), và cảng thị Óc Eo trên Con đường Tơ lụa biển.
- Việt Nam với giấy dó, gốm hoa lam Chu Đậu xuất khẩu khắp châu Á, kỹ thuật súng thần cơ của Hồ Nguyên Trừng, và gần chín thế kỷ khoa cử.
Những cống hiến khác chưa vào danh sách
| Thành tựu | Ghi chú ngắn |
|---|---|
| Chủng đậu (tiêm chủng sơ khai) | Thổi bột vảy đậu mùa vào mũi để tạo miễn dịch, phổ biến ở Trung Hoa từ thế kỷ XVI; phương pháp tương tự đến Anh năm 1721 qua Đế quốc Ottoman, mở đường cho vắc-xin của Jenner (1796). |
| Bánh lái sau đuôi tàu | Có trên mô hình thuyền gốm đời Hán; châu Âu dùng từ khoảng thế kỷ XII. |
| Gang đúc | Trung Hoa đúc gang từ khoảng thế kỷ V TCN, sớm hơn châu Âu khoảng 1.500 năm. |
| Số âm | Có trong Cửu chương toán thuật (đời Hán), dùng que đỏ và đen để phân biệt. |
| Cờ vua | Tổ tiên là trò chaturanga của Ấn Độ khoảng thế kỷ VI. |
Nguồn
- Francis Bacon, Novum Organum (1620), quyển I, cách ngôn 129.
- Joseph Needham và cộng sự, Science and Civilisation in China, Cambridge University Press, 1954 – nay.
- Robert Temple, The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention, Simon & Schuster, 1986.
- Jonathan M. Bloom, Paper Before Print, Yale University Press, 2001.
- Valerie Hansen, The Silk Road: A New History, Oxford University Press, 2012.
- Nguồn chi tiết của từng thành tựu: xem cuối mỗi bài trong loạt.