- Cây trà có nguồn gốc ở vùng núi giáp ranh Tây Nam Trung Quốc, Đông Bắc Ấn Độ, Bắc Myanmar và Bắc Việt Nam.
- Bằng chứng vật chất sớm nhất về trà là lá trà trong lăng Hán Cảnh Đế (mất năm 141 TCN).
- Năm 760–780, Lục Vũ viết Trà kinh — cuốn sách đầu tiên trên thế giới chuyên về trà.
- Từ năm 1610, trà đến châu Âu và thay đổi lịch sử: tiệc trà Boston, Chiến tranh Nha phiến, đồn điền trà ở Ấn Độ.
Sau nước, trà là thức uống được tiêu thụ nhiều nhất thế giới. Mỗi ngày, hàng tỷ chén trà được rót ra — từ chén chè xanh bên ấm tích ở làng quê Việt Nam đến tách trà sữa ở London. Tất cả đều bắt đầu từ những cây trà dại trên núi cao Đông Nam Á lục địa.
Cây trà đến từ đâu
Sử liệu Cây trà (Camellia sinensis) mọc tự nhiên ở vùng núi rộng lớn trải từ Vân Nam, qua Bắc Myanmar, Assam đến miền núi phía Bắc Việt Nam. Những cây chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi ở Hà Giang, Suối Giàng (Yên Bái) là minh chứng sống cho việc Việt Nam nằm trong “cái nôi” của cây trà.
Truyền thuyết Thần Nông nếm trăm loại cỏ, gặp độc thì dùng lá trà để giải. Sử liệu Năm 2016, các nhà khoa học xác định những lá cây trong lăng Hán Cảnh Đế (Dương Lăng, Tây An, mất năm 141 TCN) là lá trà — bằng chứng vật chất sớm nhất về việc dùng trà. Văn bản Đồng ước của Vương Bao (59 TCN) có câu sai người hầu đi “mua trà”.
Lục Vũ và Trà kinh
Khoảng năm 760–780, Lục Vũ (đời Đường) — một đứa trẻ mồ côi được nhà chùa nuôi — viết Trà kinh ba quyển, mười chương: nguồn gốc cây trà, dụng cụ, cách hái, cách sao, cách pha, nước pha, cách uống, các vùng trà nổi tiếng. Từ đây, uống trà trở thành một nghệ thuật có lý luận. Đời sau tôn ông là “Trà Thánh”.
| Thời kỳ | Cách uống | Di sản còn lại |
|---|---|---|
| Đường | Trà bánh nghiền, nấu với nước (đôi khi thêm muối) | Trà kinh của Lục Vũ |
| Tống | Trà bột đánh bọt bằng chổi tre | Matcha và trà đạo Nhật Bản |
| Minh trở đi | Ngâm lá trà rời trong ấm | Cách pha phổ biến ngày nay |
Năm 1191, thiền sư Eisai mang hạt trà và cách uống trà bột đời Tống về Nhật Bản; đến thế kỷ XVI, Sen no Rikyū hoàn thiện trà đạo — một trong những biểu tượng văn hóa Nhật.
Trà đi về phương Tây
Trà ở Việt Nam
- Tiếng Việt có cả hai chữ: trà (đọc Hán – Việt) và chè (lớp từ mượn cổ hơn) — đều thuộc họ “cha”.
- Văn hóa trà Việt mộc mạc mà tinh tế: chè xanh tươi, chè Thái Nguyên, trà ướp sen Hồ Tây — nhụy sen ướp qua nhiều lần cho một mẻ trà nhỏ.
- Việt Nam ngày nay là một trong những nước sản xuất và xuất khẩu chè lớn trên thế giới.
Nguồn
- Lục Vũ, Trà kinh (thế kỷ VIII) — nguyên văn tại ctext.org.
- Houyuan Lu và cộng sự, “Earliest tea as evidence for one branch of the Silk Road across the Tibetan Plateau”, Scientific Reports 6 (2016).
- Victor H. Mair, Erling Hoh, The True History of Tea, Thames & Hudson, 2009.
- Sarah Rose, For All the Tea in China, Viking, 2010 — về chuyến đi của Robert Fortune.
- World Atlas of Language Structures, chương 138 “Tea” (Östen Dahl) — phân bố từ “cha” và “te”.