- In khắc gỗ phát triển ở Đông Á từ thế kỷ VII–VIII; cuốn sách in có ghi niên đại sớm nhất còn lại là Kim Cương kinh năm 868.
- Khoảng năm 1040, Tất Thăng làm chữ rời bằng đất nung — sớm hơn Gutenberg khoảng 400 năm.
- Cuốn sách in bằng chữ rời kim loại cổ nhất còn lại là Jikji của Triều Tiên, năm 1377.
- Không có bằng chứng Gutenberg biết đến kỹ thuật Đông Á; nhiều khả năng đây là hai phát minh độc lập.
Bacon, triết gia Anh, viết năm 1620 rằng ba phát minh đã thay đổi bộ mặt thế giới: in ấn, thuốc súng và la bàn. Ông không biết rằng cả ba đều có nguồn gốc hoặc tiền thân ở phương Đông. In ấn là câu chuyện phức tạp nhất trong ba — vì phương Đông đi trước, nhưng lại không phải nơi chữ rời làm nên cuộc cách mạng.
Từ con dấu đến ván khắc
Người Trung Hoa đã dùng con dấu khắc ngược từ rất sớm, và từ khoảng thế kỷ VI có kỹ thuật thác bản — phủ giấy ẩm lên bia đá rồi đánh mực để sao chữ. Ghép hai ý tưởng ấy lại là ra in khắc gỗ: khắc ngược cả một trang lên tấm ván, phết mực, đặt giấy lên và xoa đều.
- Sử liệu Năm 1966, trong ngôi tháp chùa Bulguksa (Hàn Quốc) tìm thấy cuộn kinh Đà-la-ni in khắc gỗ, được xác định không muộn hơn năm 751, có thể sớm từ năm 704.
- Sử liệu Nhật Bản: Nữ hoàng Shōtoku cho in một triệu bùa kinh Đà-la-ni (Hyakumantō Darani) trong khoảng 764–770.
- Sử liệu Kim Cương kinh tìm thấy ở Đôn Hoàng, hiện lưu tại Thư viện Anh, ghi rõ ngày in tương ứng 11/5/868 — cuốn sách in có ghi niên đại cổ nhất còn tồn tại. Chất lượng hình và chữ cho thấy kỹ thuật đã rất thuần thục.
Đời Tống, in khắc gỗ trở thành ngành công nghiệp: bộ Đại tạng kinh Khai Bảo (971–983) dùng khoảng 130.000 ván khắc. Ở Triều Tiên, bộ Bát vạn Đại tạng kinh (1237–1248) với hơn 81.000 ván vẫn còn nguyên tại chùa Haeinsa.
Tất Thăng và chữ rời
Dùng đất sét dính khắc chữ, mỏng như mép đồng tiền, mỗi chữ một con, đem nung lửa cho cứng…Thẩm Quát, Mộng Khê bút đàm (khoảng 1088) — mô tả kỹ thuật của Tất Thăng, dịch nghĩa: nhavesinh.com
Sử liệu Theo Thẩm Quát, trong niên hiệu Khánh Lịch (1041–1048), một người thường dân tên Tất Thăng làm chữ rời bằng đất nung, xếp lên khay sắt có lót sáp và nhựa thông, hơ nóng cho chữ dính, ép phẳng rồi in; in xong hơ nóng lại để tháo chữ dùng tiếp. Đây là mô tả đầy đủ sớm nhất về kỹ thuật chữ rời trên thế giới.
Sau đó, Vương Trinh (cuối thế kỷ XIII) làm hơn 60.000 chữ rời bằng gỗ và thiết kế bàn xoay để thợ sắp chữ ngồi một chỗ mà lấy được chữ. Triều Tiên phát triển chữ rời bằng kim loại; cuốn Jikji (Trực chỉ tâm thể yếu tiết) in năm 1377 ở chùa Heungdeok, hiện lưu tại Thư viện Quốc gia Pháp, được UNESCO công nhận là di sản tư liệu thế giới năm 2001.
Vì sao chữ rời không “bùng nổ” ở Đông Á?
| Đông Á (chữ Hán) | Châu Âu (chữ cái Latinh) | |
|---|---|---|
| Số ký tự cần đúc | Hàng chục nghìn chữ | Vài chục chữ cái và dấu |
| Chi phí sắp chữ | Rất cao, cần thợ biết chữ | Thấp |
| Phương án tối ưu | Ván khắc gỗ: khắc một lần, in nhiều đợt, sửa dễ | Chữ rời kim loại + máy ép |
| Kết quả | In khắc gỗ thống trị đến thế kỷ XIX | Chữ rời trở thành chuẩn |
Nói cách khác, Đông Á không “bỏ lỡ” chữ rời — mà với hệ chữ của mình, in khắc gỗ đơn giản là giải pháp kinh tế hơn. Đây là bài học hay về việc công nghệ luôn phải đặt trong bối cảnh của nó.
Tranh luận Gutenberg có biết đến kỹ thuật in Đông Á qua Con đường Tơ lụa không? Hiện chưa có bằng chứng trực tiếp. Phần lớn sử gia coi đây là hai phát minh độc lập, dù tranh khắc gỗ và lá bài in đã có mặt ở châu Âu trước Gutenberg.
In ấn ở Việt Nam
- Truyền thống Thám hoa Lương Như Hộc (thế kỷ XV) được thờ là ông tổ nghề khắc in; hai làng Hồng Lục và Liễu Tràng (Hải Dương) nổi tiếng nghề khắc ván.
- Sử liệu Mộc bản triều Nguyễn — hơn 34.000 tấm ván khắc chính sử, luật lệ, văn thơ của triều đình — được UNESCO công nhận là Di sản Tư liệu Thế giới năm 2009, hiện lưu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Đà Lạt).
Nguồn
- Thẩm Quát, Mộng Khê bút đàm, quyển 18 — nguyên văn tại ctext.org.
- Francis Bacon, Novum Organum, quyển I, cách ngôn 129 (1620).
- Tsien Tsuen-hsuin, Paper and Printing, trong J. Needham, Science and Civilisation in China, tập 5 phần 1, 1985.
- The British Library, “The Diamond Sutra” (Or.8210/P.2).
- UNESCO Memory of the World: Baegun hwasang chorok buljo jikji simche yojeol (2001); Woodblocks of Nguyen Dynasty (2009).
- Elizabeth Eisenstein, The Printing Revolution in Early Modern Europe, Cambridge University Press, 1983.