- Người Trung Hoa biết đá nam châm chỉ hướng từ trước Công nguyên, nhưng ban đầu dùng cho phong thủy và bói toán, không phải đi biển.
- Khoảng năm 1088, Thẩm Quát mô tả kim từ hóa và ghi nhận độ lệch từ — kim không chỉ đúng hướng nam thật.
- Ghi chép đầu tiên về la bàn dùng trên tàu biển là sách Bình Châu khả đàm (1119).
- Châu Âu nhắc đến la bàn lần đầu khoảng năm 1190; la bàn là điều kiện cho Thời đại Khám phá.
Mọi chiếc điện thoại ngày nay đều có một cảm biến từ trường để biết hướng bắc. Tổ tiên xa của nó là một chiếc kim sắt mảnh, được một học giả đời Tống mô tả tỉ mỉ cách đây gần một nghìn năm.
Từ “tư nam” đến kim từ
- Tranh luận Sách Hàn Phi Tử (thế kỷ III TCN) và Luận Hành của Vương Sung (thế kỷ I) nhắc đến “tư nam” — một vật “ném xuống đất thì cán chỉ về nam”. Mô hình chiếc thìa nam châm trên bàn đồng được dựng lại vào thập niên 1940 trở nên rất nổi tiếng, nhưng đến nay chưa tìm được hiện vật cổ nào, và một số nhà nghiên cứu cho rằng “tư nam” có thể chỉ là tên một dụng cụ định hướng khác.
- Sử liệu Sách quân sự Võ kinh tổng yếu (1044) mô tả “cá chỉ nam”: lá sắt hình cá được nung đỏ rồi làm nguội theo hướng bắc – nam để từ hóa, thả nổi trên nước.
- Sử liệu Khoảng năm 1088, Thẩm Quát trong Mộng Khê bút đàm viết: thầy phương thuật lấy đá nam châm mài mũi kim thì kim chỉ được hướng nam, “nhưng thường hơi lệch về phía đông, không chính nam”. Đây là ghi chép sớm nhất trên thế giới về độ lệch từ — khoảng bốn thế kỷ trước khi Columbus ghi nhận hiện tượng này trên Đại Tây Dương.
Lên tàu ra biển
Người lái thuyền biết địa lý, đêm thì xem sao, ngày thì xem mặt trời, trời u ám thì xem kim chỉ nam.Chu Úc, Bình Châu khả đàm (1119), chép về thuyền buôn ở Quảng Châu — dịch nghĩa: nhavesinh.com
Đây là ghi chép đầu tiên trên thế giới về việc dùng la bàn để đi biển. Chú ý: la bàn chỉ là phương án dự phòng khi trời u ám — các nhà hàng hải vẫn chủ yếu dựa vào thiên văn. Đời Nguyên, Minh, la bàn được tích hợp vào hải đồ ghi “châm lộ” (đường kim); các chuyến đi của Trịnh Hòa (1405–1433) dùng hệ thống này.
Con đường sang châu Âu
| Thời điểm | Nơi | Ghi chép |
|---|---|---|
| 1088 | Trung Hoa | Thẩm Quát: kim từ, độ lệch từ |
| 1119 | Trung Hoa | Chu Úc: la bàn trên thuyền buôn |
| Khoảng 1190 | Anh | Alexander Neckam: kim từ trên tàu |
| 1232 | Ba Tư | Muhammad al-Awfi: cá sắt từ hóa của thủy thủ |
| 1269 | Pháp | Petrus Peregrinus: luận văn khoa học về nam châm |
| 1492 | Đại Tây Dương | Columbus ghi nhận độ lệch từ thay đổi theo vị trí |
Tranh luận Châu Âu nhận la bàn từ phương Đông qua trung gian hay tự phát minh độc lập? Khoảng cách 100 năm giữa ghi chép Trung Hoa và châu Âu khá ngắn, chưa có “mắt xích” rõ ràng. Nhiều sử gia chấp nhận khả năng truyền qua thương nhân Hồi giáo, số khác cho là độc lập.
La bàn và phong thủy
Ở phương Đông, la bàn sinh ra trước hết cho thuật địa lý — chọn hướng nhà, hướng mộ. Chiếc “la kinh” của thầy phong thủy là la bàn nhiều vòng, ghi bát quái, thiên can, địa chi, 24 sơn hướng. Đây là ví dụ thú vị cho thấy một công cụ “tín ngưỡng” lại là tiền thân của một công cụ khoa học. Xem thêm Lỗ Ban và thước Lỗ Ban về ranh giới giữa quy ước và cơ sở vật lý.
Nguồn
- Thẩm Quát, Mộng Khê bút đàm, quyển 24; Chu Úc, Bình Châu khả đàm, quyển 2; Tăng Công Lượng, Võ kinh tổng yếu.
- Joseph Needham, Science and Civilisation in China, tập 4 phần 1 (Physics), Cambridge University Press, 1962.
- Amir D. Aczel, The Riddle of the Compass, Harcourt, 2001.
- Li Shu-hua, “Origine de la boussole”, Isis 45 (1954).