- Các triều đình phương Đông duy trì quan sát thiên văn liên tục hơn hai nghìn năm, ghi lại sao chổi, nhật thực, vết đen Mặt Trời và “sao khách”.
- Ngày 4/7/1054, các nhà thiên văn nhà Tống ghi nhận một ngôi sao mới sáng đến mức thấy được giữa ban ngày suốt 23 ngày.
- Thế kỷ XX, giới thiên văn xác định đó là vụ nổ siêu tân tinh đã tạo ra Tinh vân Con Cua.
- Các ghi chép cổ này vẫn là dữ liệu khoa học: giúp tính tuổi tàn tích siêu tân tinh, quỹ đạo sao chổi, và cả tốc độ quay chậm dần của Trái Đất.
Đây là cống hiến khác thường nhất trong loạt bài: không phải một vật dụng, mà là dữ liệu. Những dòng chữ ngắn ngủi các quan thiên văn chép lại hàng nghìn năm trước nay đang được các nhà vật lý thiên văn dùng để kiểm chứng lý thuyết về sự chết của các ngôi sao.
Vì sao người xưa quan sát bầu trời kỹ đến vậy?
Với triều đình Trung Hoa, trời và vua có quan hệ “thiên nhân cảm ứng”: hiện tượng lạ trên trời là lời cảnh báo hoặc điềm báo cho chính sự. Vì thế nhà nước nuôi một cơ quan thiên văn chuyên trách (Khâm Thiên Giám ở các đời sau), quan sát cả ngày lẫn đêm và ghi chép đều đặn vào sử. Động cơ là chiêm tinh chính trị — nhưng kết quả là một chuỗi dữ liệu quan sát liên tục dài nhất thế giới cổ đại.
Việt Nam cũng có cơ quan tương tự (Tư Thiên Giám, Khâm Thiên Giám thời Nguyễn), và các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhiều lần nhật thực, sao chổi.
“Sao khách” năm 1054
Niên hiệu Chí Hòa năm đầu, tháng Năm, ngày Kỷ Sửu, sao khách hiện ra ở phía đông nam sao Thiên Quan, dài chừng mấy tấc. Hơn một năm sau mới dần mất.Tống sử · Thiên văn chí, cùng ghi chép chi tiết hơn trong Tống hội yếu — dịch nghĩa: nhavesinh.com
Sử liệu Tống hội yếu ghi thêm: sao sáng thấy được ban ngày “như sao Thái Bạch” (sao Kim) trong 23 ngày, và ban đêm còn thấy được khoảng 653 ngày, đến tháng 4 năm 1056. Thời điểm xuất hiện tương ứng ngày 4/7/1054. Một bộ nhật ký Nhật Bản thế kỷ XIII (Meigetsuki của Fujiwara no Teika) cũng chép lại sự kiện này.
Từ dòng sử cũ đến Tinh vân Con Cua
Nhờ biết chính xác năm nổ, Tinh vân Con Cua trở thành “phòng thí nghiệm chuẩn” của vật lý thiên văn: người ta biết tuổi của nó đến từng năm, điều hiếm có với các thiên thể khác.
Những ghi chép khác vẫn được dùng
| Năm | Nguồn | Ghi chép |
|---|---|---|
| 613 TCN | Xuân Thu | “Có sao bột vào Bắc Đẩu” — có thể là sao chổi Halley |
| 240 TCN | Sử ký | Ghi chép chắc chắn sớm nhất về sao chổi Halley |
| 28 TCN | Hán thư | “Mặt trời có khí đen lớn như đồng tiền” — vết đen Mặt Trời |
| 185 | Hậu Hán thư | “Sao khách” ở chòm Nam Môn — siêu tân tinh được ghi chép sớm nhất (SN 185) |
| 1006 | Tống sử | Siêu tân tinh sáng nhất lịch sử ghi lại (SN 1006) |
| 1054 | Tống hội yếu | Siêu tân tinh tạo ra Tinh vân Con Cua |
Muốn tìm hiểu thêm về bầu trời, hãy ghé chuyên mục Thiên văn học và bài Lịch pháp phương Đông.
Nguồn
- Tống sử · Thiên văn chí; Tống hội yếu tập cảo, phần Thụy dị.
- N. U. Mayall, J. H. Oort, “Further Data Bearing on the Identification of the Crab Nebula with the Supernova of 1054 A.D.”, Publications of the Astronomical Society of the Pacific 54 (1942).
- David H. Clark, F. Richard Stephenson, The Historical Supernovae, Pergamon Press, 1977.
- F. Richard Stephenson, Historical Eclipses and Earth’s Rotation, Cambridge University Press, 1997.
- NASA / ESA Hubble, “Messier 1 (The Crab Nebula)”.