Tóm tắt nhanh
- Sứ thật sự (thân trắng, cứng, gần trong suốt) ra đời ở Trung Hoa khoảng đời Đông Hán, hoàn thiện qua các đời Đường, Tống.
- Bí quyết nằm ở nguyên liệu (cao lanh + đá sứ) và nhiệt độ nung trên 1.250°C.
- Châu Âu mất gần hai thế kỷ tìm cách làm sứ, đến năm 1708–1710 mới thành công ở Meissen (Đức).
- Gốm hoa lam Chu Đậu của Việt Nam từng xuất khẩu khắp châu Á — một chiếc bình năm 1450 hiện ở Bảo tàng Topkapi (Istanbul).
Trong tiếng Anh, “china” vừa là tên nước Trung Hoa vừa có nghĩa là đồ sứ. Ít có sản phẩm nào gắn chặt với tên một quốc gia đến thế. Suốt nhiều thế kỷ, sứ là “vàng trắng” — thứ mà các vua chúa châu Âu sẵn sàng đổi cả một trung đoàn lính.
Sứ khác gốm thế nào
Hai nguyên liệu then chốt: cao lanh — tên lấy từ làng Cao Lĩnh gần Cảnh Đức Trấn, nay thành từ quốc tế kaolin — và đá sứ (petuntse). Ở nhiệt độ cao, đá sứ nóng chảy thành thủy tinh lấp kín các hạt cao lanh, tạo nên thân sứ trắng, cứng, gõ kêu trong.
Hành trình hoàn thiện ở Trung Hoa
Đời ThươngGốm men nguyên thủy — “tiền sứ”.
Đông Hán (thế kỷ I–II)Sử liệu Lò Việt Châu (Chiết Giang) tạo ra gốm men xanh đạt các tiêu chí của sứ.
Đường (618–907)Sứ trắng lò Hình — “trắng như tuyết”; sứ trở thành hàng xuất khẩu qua đường biển đến tận Trung Đông.
Tống (960–1279)Thời hoàng kim: năm lò danh tiếng Nhữ, Quan, Ca, Quân, Định. Niên hiệu Cảnh Đức (1004–1007) đặt tên cho thị trấn gốm sứ lớn nhất lịch sử: Cảnh Đức Trấn.
Nguyên (1271–1368)Sử liệu Sứ thanh hoa (men lam dưới men trong) ra đời, dùng cô-ban nhập từ Ba Tư — một sản phẩm của giao lưu Đông – Tây trong thời Mông Cổ.
Minh – ThanhCảnh Đức Trấn sản xuất với quy mô công nghiệp, chuyên môn hóa từng khâu; hàng triệu món theo tàu châu Âu ra đi.
Châu Âu và “bệnh sứ”
- Năm 1603, người Hà Lan bán đấu giá hàng sứ trên con tàu Bồ Đào Nha họ bắt được; loại sứ này được gọi là “kraak” theo tên con tàu (carrack). Cơn sốt sứ bắt đầu.
- Xưởng của nhà Medici ở Florence (1575–1587) làm được loại sứ “mềm” nhưng không bền và đắt.
- Sử liệu Augustus Mạnh mẽ, tuyển hầu xứ Saxony, tự nhận mắc “bệnh sứ”. Ông giam nhà giả kim Johann Friedrich Böttger để buộc ông ta tìm ra công thức. Cùng với Ehrenfried Walther von Tschirnhaus, Böttger làm được sứ cứng đầu tiên của châu Âu khoảng 1708–1710; xưởng Meissen ra đời năm 1710.
- Năm 1712 và 1722, giáo sĩ dòng Tên François Xavier d’Entrecolles gửi thư từ Cảnh Đức Trấn về Pháp, mô tả chi tiết quy trình — một vụ “tình báo công nghiệp” nổi tiếng.
Gốm Việt trên đường biển
Việt Nam không làm sứ cao lanh theo kiểu Cảnh Đức Trấn, nhưng gốm men của Đại Việt là một thương hiệu thực sự trên thị trường châu Á thế kỷ XV–XVI:
- Sử liệu Bình gốm hoa lam tại Bảo tàng Topkapi (Istanbul) có dòng chữ ghi năm Thái Hòa thứ 8 (1450), châu Nam Sách, do “tượng nhân Bùi Thị Hý” vẽ — chứng tích hiếm hoi ghi tên một nữ nghệ nhân.
- Sử liệu Con tàu đắm ở vùng biển Cù Lao Chàm (Hội An), khai quật năm 1997–1999, mang theo khoảng 240.000 hiện vật, phần lớn là gốm Chu Đậu – Mỹ Xá thế kỷ XV.
- Gốm Việt có mặt ở Nhật Bản, Indonesia, Philippines, Ai Cập — đặc biệt khi nhà Minh thực hiện chính sách hạn chế ngoại thương (hải cấm), gốm Đại Việt đã lấp chỗ trống trên thị trường.
Cống hiến thật sựĐồ sứ không chỉ là đồ đẹp. Nó tạo ra một trong những chuỗi cung ứng toàn cầu đầu tiên: cô-ban Ba Tư, lò Cảnh Đức Trấn, tàu Bồ Đào Nha – Hà Lan, người mua ở Amsterdam — và thúc đẩy ngành hóa học vật liệu châu Âu trong nỗ lực giải mã nó.
Nguồn
- Rose Kerr, Nigel Wood, Ceramic Technology, trong J. Needham, Science and Civilisation in China, tập 5 phần 12, Cambridge University Press, 2004.
- Robert Finlay, The Pilgrim Art: Cultures of Porcelain in World History, University of California Press, 2010.
- Janet Gleeson, The Arcanum: The Extraordinary True Story of the Invention of European Porcelain, Bantam, 1998.
- John Stevenson, John Guy, Vietnamese Ceramics: A Separate Tradition, Art Media Resources, 1997.