- Nghề nuôi tằm dệt lụa có ở Trung Hoa từ ít nhất thiên niên kỷ III TCN và được giữ bí mật hàng nghìn năm.
- Năm 138 TCN, Trương Khiên đi sứ sang Tây Vực — mở đầu cho mạng lưới giao thương sau này gọi là Con đường Tơ lụa.
- Thứ đi theo con đường này không chỉ là lụa: còn có giấy, tôn giáo, kỹ thuật, ý tưởng — và cả dịch bệnh.
- Việt Nam nằm trên nhánh đường biển: cảng thị Óc Eo (An Giang) là điểm giao thương với Ấn Độ và La Mã.
Lụa là món hàng xa xỉ đầu tiên của toàn cầu hóa. Một sợi tơ tằm mảnh hơn sợi tóc, nhưng nó đã kéo theo những đoàn lạc đà vượt sa mạc, những con thuyền vượt Ấn Độ Dương, và cả một cái tên đặt cho mạng lưới giao thương lớn nhất thời cổ đại.
Bí mật của con tằm
Truyền thuyết Bà Luy Tổ, vợ Hoàng Đế, ngồi uống trà dưới gốc dâu thì một cái kén rơi vào chén nước nóng và bung ra thành sợi tơ dài — từ đó bà dạy dân nuôi tằm. Người Trung Hoa thờ bà là Tiên Tằm.
Sử liệu Khảo cổ học tìm thấy mảnh lụa dệt ở di chỉ Tiền Sơn Dạng (Chiết Giang) khoảng 2700 TCN. Một nghiên cứu năm 2016 còn phát hiện dấu vết protein tơ tằm trong các mộ ở Giả Hồ (Hà Nam) có niên đại khoảng 8.500 năm, dù kết luận này còn cần thêm kiểm chứng.
Con tằm dâu (Bombyx mori) đã được thuần hóa đến mức không còn sống được ngoài tự nhiên. Kỹ thuật ươm tơ, quay tơ, dệt lụa trở thành “bí mật quốc gia”: lụa ra đi, nhưng trứng tằm thì không.
Trương Khiên và tên gọi “Con đường Tơ lụa”
- Sử liệu Năm 138 TCN, Hán Vũ Đế cử Trương Khiên sang phía tây tìm đồng minh chống Hung Nô. Ông bị bắt giữ hơn mười năm, trở về năm 126 TCN, mang theo hiểu biết về các nước Trung Á. Sử ký gọi chuyến đi là “tạc không” — đục thông đường.
- Cái tên “Con đường Tơ lụa” (Seidenstraße) chỉ ra đời năm 1877, do nhà địa lý Đức Ferdinand von Richthofen đặt. Thực tế đó là một mạng lưới nhiều tuyến, không phải một con đường.
- Năm 2014, đoạn Trường An – Thiên Sơn được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Việt Nam trên con đường biển
- Sử liệu Năm 1944, nhà khảo cổ Louis Malleret khai quật Óc Eo (An Giang) — cảng thị của vương quốc Phù Nam — tìm thấy đồng tiền vàng La Mã thời Hoàng đế Antoninus Pius (năm 152), cùng đồ trang sức Ấn Độ và gương đồng Trung Hoa.
- Sử liệu Hậu Hán thư chép năm 166 có sứ giả tự xưng của vua Đại Tần (La Mã) đến từ ngoài cõi Nhật Nam — tức qua vùng miền Trung Việt Nam ngày nay — dâng ngà voi, sừng tê.
Thứ đi theo sợi tơ
| Từ Đông sang Tây | Từ Tây sang Đông |
|---|---|
| Lụa, giấy, đồ sứ, trà, kỹ thuật làm giấy và in | Ngựa Ferghana, nho, linh lăng, đồ thủy tinh |
| Đào, mơ, cam quýt | Phật giáo (từ Ấn Độ), Cảnh giáo, Hồi giáo |
| La bàn, thuốc súng (qua trung gian) | Thiên văn và toán học Ấn Độ, Ba Tư |
Cái kết của bí mật
Sử liệu Sử gia Byzantine Procopius kể rằng khoảng năm 552, các tu sĩ giấu trứng tằm trong gậy tre rỗng mang về Constantinople cho Hoàng đế Justinian. Từ đó nghề tằm tơ phát triển ở Đế quốc Byzantine, rồi đến Ý và Pháp (Lyon trở thành kinh đô tơ lụa châu Âu). Ở Việt Nam, nghề dệt lụa có từ lâu đời; làng lụa Vạn Phúc (Hà Đông) là một trong những làng nghề nổi tiếng nhất còn hoạt động.
Nguồn
- Tư Mã Thiên, Sử ký · Đại Uyển liệt truyện; Phạm Diệp, Hậu Hán thư · Tây Vực truyện.
- Procopius, History of the Wars, quyển VIII.
- Valerie Hansen, The Silk Road: A New History, Oxford University Press, 2012.
- Louis Malleret, L’Archéologie du delta du Mékong, 4 tập, EFEO, 1959–1963.
- UNESCO World Heritage: “Silk Roads: the Routes Network of Chang’an-Tianshan Corridor” (2014).