Thuốc súng: từ lò luyện đan đến chiến trường

Tóm tắt nhanh

Thuốc súng ra đời từ phòng thí nghiệm của các đạo sĩ luyện đan tìm thuốc trường sinh, khoảng thế kỷ IX.
Công thức thuốc súng sớm nhất được ghi chép là trong Võ kinh tổng yếu năm 1044.
Từ tên lửa, lựu đạn, “hỏa thương” đến súng thần công — hỏa khí hoàn thiện dần ở Trung Hoa trong thế kỷ XII–XIII rồi truyền sang thế giới Hồi giáo và châu Âu.
Việt Nam có một vai trò đặc biệt: Hồ Nguyên Trừng mang kỹ thuật súng thần cơ sang nhà Minh sau năm 1407.

Trớ trêu thay, phát minh làm thay đổi chiến tranh nhiều nhất trong lịch sử lại ra đời từ ước mơ sống mãi. Các đạo sĩ đời Đường, khi thử trộn tiêu thạch, lưu huỳnh với các thảo dược để luyện đan, đã gặp những vụ cháy bất ngờ.

Từ lò luyện đan

Sử liệu Một văn bản Đạo giáo khoảng thế kỷ IX cảnh báo rằng có người trộn lưu huỳnh, hùng hoàng, tiêu thạch với mật ong rồi đun, khiến lửa bùng lên “cháy râu, cháy mặt, cháy cả nhà”. Đó là mô tả sớm nhất về tính chất của hỗn hợp này — dưới dạng một lời cảnh báo an toàn.

Người Trung Hoa gọi nó là hỏa dược — “thuốc lửa”. Chữ “dược” cho thấy gốc gác: đó là một vị thuốc, và tiêu thạch, lưu huỳnh đều có trong các sách bản thảo.

Công thức năm 1044

Sử liệu Bộ sách quân sự Võ kinh tổng yếu, biên soạn theo lệnh vua Tống Nhân Tông, ghi ba công thức hỏa dược dùng cho các loại “hỏa cầu” ném bằng máy bắn đá và tên lửa. Đây là công thức thuốc súng đầu tiên được viết ra trên thế giới.

Hỏa dược thời đầu cháy mạnh nhưng chưa nổ mạnh. Phải nhiều thế kỷ thử nghiệm, tỉ lệ tiêu thạch mới tăng lên đủ để đẩy được viên đạn.

Từ lửa đến nổ: các mốc của hỏa khí

Đầu thế kỷ XTranh luận Sử sách chép “phi hỏa” trong một trận vây thành năm 904; chưa rõ đó là tên lửa dùng hỏa dược hay chỉ là tên tẩm dầu.

1132Sử liệu “Hỏa thương” — ống tre nhồi thuốc súng gắn trên giáo, phun lửa khi giáp chiến — được dùng khi quân Tống thủ thành Đức An.

1232Sử liệu Quân Kim dùng “chấn thiên lôi” — bom vỏ sắt — chống quân Mông Cổ vây Biện Kinh; tiếng nổ được mô tả nghe xa hơn trăm dặm.

Khoảng 1288Sử liệu Khẩu súng đồng tìm thấy ở Hắc Long Giang được xác định niên đại cuối thế kỷ XIII — một trong những khẩu súng cổ nhất còn lại.

1267–1326Sử liệu Roger Bacon (Anh) nhắc đến hỗn hợp thuốc súng; năm 1326 xuất hiện hình vẽ khẩu pháo đầu tiên ở châu Âu trong bản thảo của Walter de Milemete.

1453Sử liệu Đại pháo của Ottoman phá thủng tường thành Constantinople — bức tường đã đứng vững hơn một nghìn năm.

Hồ Nguyên Trừng và súng thần cơ

Sử liệu Hồ Nguyên Trừng, con trưởng của Hồ Quý Ly, nổi tiếng chế tạo súng thần cơ và thuyền chiến. Năm 1407 nhà Hồ thất bại, ông bị bắt sang Trung Quốc; nhờ tài chế tạo vũ khí, ông được nhà Minh trọng dụng, làm quan ở Bộ Công và lo việc chế súng. Minh sử (thiên Binh chí) chép rằng nhà Minh có được phép “thần cơ thương pháo” khi bình Giao Chỉ. Lúc về già, ông viết cuốn Nam Ông mộng lục kể chuyện nhân vật nước Nam.

Câu chuyện này cho thấy dòng chảy kỹ thuật không chỉ đi một chiều từ Trung Hoa ra ngoài: kỹ thuật hỏa khí của Đại Việt đã quay ngược lại đóng góp cho quân đội nhà Minh.

Thuốc súng thay đổi thế giới ra sao

Quân sự: lâu đài, tường thành và kỵ sĩ áo giáp mất dần vai trò; các nhà nước tập quyền có đủ tiền đúc pháo thắng thế.
Chính trị: sử gia gọi Ottoman, Safavid, Mughal là các “đế chế thuốc súng”.
Kinh tế và kỹ thuật: khai mỏ, xây đường hầm, làm đường — thuốc nổ là công cụ xây dựng trước khi có dynamite (1867).
Văn hóa: pháo hoa và pháo tết — công dụng hòa bình đầu tiên và lâu đời nhất của hỏa dược.

← La bàn Bài tiếp: Số 0 →Bài tổng hợp

Nguồn

Tăng Công Lượng và các tác giả, Võ kinh tổng yếu (1044), tiền tập quyển 12.
Minh sử · Binh chí (phần hỏa khí); Hồ Nguyên Trừng, Nam Ông mộng lục.
Joseph Needham, Science and Civilisation in China, tập 5 phần 7 (The Gunpowder Epic), Cambridge University Press, 1986.
Tonio Andrade, The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History, Princeton University Press, 2016.
Kenneth Chase, Firearms: A Global History to 1700, Cambridge University Press, 2003.