- Phục Hy là nhân vật truyền thuyết, được xếp đầu “Tam Hoàng”; không có văn bản nào cùng thời với ông.
- Ghi chép sớm nhất kể ông “vạch bát quái” là Hệ Từ truyện — viết vào thời Chiến Quốc, tức hơn một nghìn năm sau thời đại mà truyền thuyết đặt ông vào.
- Hà Đồ và Lạc Thư có trong văn bản cổ dưới dạng một câu nói; còn hình vẽ quen thuộc ngày nay xuất hiện từ đời Tống.
- Đọc truyền thuyết Phục Hy đúng cách: như lời giải thích của người xưa về nguồn gốc văn minh, không như một ghi chép lịch sử.
Gần như mọi sách phổ thông về Kinh Dịch đều mở đầu bằng câu “Phục Hy vạch bát quái”. Câu hỏi thú vị hơn là: ai nói vậy, và nói từ bao giờ? Bài này đi tìm câu trả lời trong chính các văn bản cổ.
Phục Hy là ai
Truyền thuyết Phục Hy (伏羲, còn viết Bào Hy 庖犧, Bao Hy 包犧) là vị vua thần thoại đứng đầu Tam Hoàng. Truyền thuyết gán cho ông nhiều “phát minh” khởi đầu văn minh: đan lưới để săn bắt và đánh cá, đặt lệ cưới hỏi, chế đàn, và quan trọng nhất là vạch tám quẻ.
Sử liệu Trong nghệ thuật đời Hán — tiêu biểu là tranh khắc đá ở từ đường họ Vũ (Vũ Lương từ, Sơn Đông, giữa thế kỷ II) — Phục Hy thường được khắc cùng Nữ Oa: hai thân người đuôi rắn quấn vào nhau, một người cầm thước vuông (củ), người kia cầm com-pa (quy). Hình ảnh “quy củ” ấy tượng trưng cho việc đặt ra trật tự cho trời đất. Đáng chú ý: Sử ký của Tư Mã Thiên bắt đầu lịch sử từ Hoàng Đế, không chép Phục Hy; phải đến đời Đường, Tư Mã Trinh mới viết bổ sung thiên Tam Hoàng bản kỷ.
Đoạn văn duy nhất kể Phục Hy “nhận thức” bát quái
Có ghi chép nào về quá trình Phục Hy quan sát rồi sáng tạo ra bát quái không? Có — nhưng chỉ một đoạn, và đoạn ấy nằm trong lớp truyện của Kinh Dịch:
古者包犧氏之王天下也，仰則觀象於天，俯則觀法於地，觀鳥獸之文與地之宜，近取諸身，遠取諸物，於是始作八卦，以通神明之德，以類萬物之情。
Thuở xưa họ Bao Hy làm vua thiên hạ, ngửa lên thì xem hình tượng trên trời, cúi xuống thì xem phép tắc dưới đất, xem vằn vẻ của chim muông cùng sự thích nghi của đất đai; gần thì lấy ở thân mình, xa thì lấy ở muôn vật; từ đó mới làm ra tám quẻ, để thông với đức của thần minh, để xếp loại tình trạng của muôn vật.Hệ Từ hạ truyện, chương 2 — dịch nghĩa: nhavesinh.com
Đoạn này mô tả một phương pháp — quan sát trời, đất, sinh vật, cơ thể người, rồi khái quát thành ký hiệu — chứ không phải một sự kiện có ngày tháng. Đó cũng là cách Hệ Từ truyện hiểu Kinh Dịch: một hệ thống phân loại vạn vật. Văn bản này ra đời vào khoảng thế kỷ IV–III TCN.
Hà Đồ và Lạc Thư
Truyền thuyết thứ hai gắn với nguồn gốc Kinh Dịch là Hà Đồ (bức đồ ở sông Hoàng Hà) và Lạc Thư (bức thư ở sông Lạc).
- Sử liệu Hệ Từ thượng truyện có câu: “Sông Hà hiện ra đồ, sông Lạc hiện ra thư, thánh nhân theo đó mà làm” — chỉ một câu, không mô tả hình dạng, không nhắc tên Phục Hy.
- Truyền thuyết Học giả đời Hán bổ sung: một con long mã đội Hà Đồ lên cho Phục Hy, dựa vào đó ông vạch bát quái; một con rùa thần đội Lạc Thư lên cho vua Vũ, dựa vào đó ông định ra Hồng Phạm cửu trù.
- Sử liệu Hình vẽ Hà Đồ, Lạc Thư bằng chấm đen trắng mà ta thấy ngày nay được Lưu Mục, Chu Hy đời Tống công bố. Năm 1706, Hồ Vị đời Thanh chứng minh chúng đến từ truyền thống đạo sĩ thời Tống.
- Sử liệu Tuy vậy, cách sắp số của Lạc Thư thì cổ hơn: bàn bói “Thái Ất cửu cung” đào được trong mộ Song Cổ Đôi (An Huy, hạ táng năm 165 TCN) đã có bố cục chín ô ấy.
Đọc truyền thuyết thế nào cho đúng
| Nhân vật | Phát minh được gán | Ý nghĩa văn hóa |
|---|---|---|
| Hữu Sào | Làm tổ trên cây để ở | Nhà ở |
| Toại Nhân | Khoan gỗ lấy lửa | Lửa, nấu chín |
| Phục Hy | Lưới, hôn nhân, bát quái | Săn bắt, gia đình, ký hiệu – tri thức |
| Thần Nông | Cày bừa, nếm thuốc | Nông nghiệp, y dược |
| Hoàng Đế | Áo mũ, xe thuyền, lịch | Nhà nước, kỹ thuật |
Đặt cạnh nhau, các truyền thuyết này giống một bản “lịch sử văn minh” do người xưa tự kể: mỗi bước tiến lớn được nhân cách hóa thành một vị thánh. Phục Hy “vạch bát quái” vì thế mang một ý nghĩa sâu: người xưa coi việc tạo ra hệ ký hiệu để phân loại thế giới là một bước khởi đầu văn minh, ngang với lửa và nông nghiệp.
Còn câu hỏi “Phục Hy có thật hay không” thì không có câu trả lời từ khảo cổ học. Điều chắc chắn duy nhất là: bằng chứng sớm nhất về quẻ là các số tự quái cuối đời Thương, và bằng chứng sớm nhất về câu chuyện Phục Hy vạch quẻ là Hệ Từ truyện thời Chiến Quốc.
Nguồn
- Chu Dịch · Hệ Từ truyện (thượng chương 11, hạ chương 2), nguyên văn tại ctext.org/book-of-changes.
- Tư Mã Thiên, Sử ký · Ngũ Đế bản kỷ; Tư Mã Trinh, Bổ Sử ký · Tam Hoàng bản kỷ (đời Đường).
- Hồ Vị, Dịch đồ minh biện (1706).
- Cố Hiệt Cương (chủ biên), Cổ sử biện, tập 1, 1926.
- Wu Hung, The Wu Liang Shrine: The Ideology of Early Chinese Pictorial Art, Stanford University Press, 1989.
- Anne Birrell, Chinese Mythology: An Introduction, Johns Hopkins University Press, 1993.