Với người Hy Lạp, phương Tây là chính họ đối lập với Ba Tư. Với Đường Tăng, phương Tây là Ấn Độ. Với người Hà Nội đầu thế kỷ XX, “ông Tây” là người Pháp. Bài mở đầu chuyên mục: chữ “phương Tây” đã đổi nghĩa thế nào, và trang này dùng nó ra sao.
Author Archives: admin_nhavesinh
Chữ Quốc ngữ, bộ luật dân sự, bánh mì, thành lũy kiểu Vauban mang tên “thành Bát Quái”, và cả những chữ “kinh tế”, “xã hội”, “khoa học” đến từ Nhật Bản. Một khung nhìn cho cả loạt bài: phương Tây đến Việt Nam bằng những con đường nào, và người Việt đã chọn lọc, biến đổi ra sao.
Hai mươi tám tập, hơn bảy mươi nghìn mục từ, gần ba nghìn bản khắc, hai lần bị cấm — Bách khoa toàn thư của Diderot và d’Alembert (1751–1772) là nỗ lực xếp toàn bộ tri thức loài người vào một cây phân loại, đặt nghề thủ công ngang hàng với triết học, và dùng các liên kết chéo để lách kiểm duyệt.
Cuốn sách duy nhất về kiến trúc còn lại từ thời cổ đại phương Tây — viết khoảng năm 30–15 TCN bởi một kỹ sư quân sự từng phục vụ dưới quyền Caesar. Bộ ba bền vững – công năng – vẻ đẹp, chương trình đào tạo kiến trúc sư, vữa pozzolana, máy nâng, và một điều luật về vượt dự toán mà người làm quản lý dự án hôm nay hẳn sẽ thích.
Một thành phố khoảng vài chục nghìn dân, vừa qua đại dịch, lại trở thành nơi khởi đầu một trong những thời kỳ sáng tạo nhất lịch sử châu Âu. Câu chuyện của những đồng florin vàng, những người săn bản thảo cổ và các nghệ sĩ được nhà Medici bảo trợ — cùng câu hỏi: “Phục Hưng” có phải là một cái tên công bằng?
Phần lớn tác phẩm Latin cổ điển mà ta đọc được hôm nay đến tay ta qua các bản chép tay trong tu viện thời Charlemagne. Còn tri thức Hy Lạp thì đi một đường vòng: qua Byzantium, qua các dịch giả ở Baghdad, rồi trở lại châu Âu ở Toledo. Câu chuyện của những người chép sách — và vì sao thời Trung cổ không hề “tăm tối” như vẫn tưởng.
Chữ A từng là hình đầu con bò. Bảng chữ cái mà tiếng Việt đang dùng đã đi một chặng dài gần bốn nghìn năm: từ thợ mỏ ở Sinai, qua thương nhân Phoenicia, người Hy Lạp thêm nguyên âm, người Etrusca và La Mã, rồi theo giáo sĩ phương Tây đến Việt Nam.
Một nghìn năm luật La Mã — từ mười hai tấm bảng dựng ở quảng trường khoảng năm 450 TCN đến bộ tổng tập của hoàng đế Justinian năm 534 — rồi ngủ quên năm thế kỷ, sống lại ở Bologna và đi vào Bộ luật Dân sự Pháp 1804. Đó là gốc của truyền thống dân luật mà Việt Nam cũng thuộc về.
Thế kỷ VI TCN, ở thành Miletus bên bờ biển Ionia, ba người thầy trò bắt đầu hỏi “thế giới làm bằng gì” và trả lời bằng nước, cái vô hạn định và khí — không viện đến thần linh. Đó là điểm khởi đầu quen thuộc của triết học và khoa học phương Tây.
Giấy, in ấn, la bàn, thuốc súng, số 0, tơ lụa, trà, đồ sứ, khoa cử và những ghi chép bầu trời — mười thành tựu đã đi từ phương Đông ra thế giới, và con đường mỗi thứ đã đi.