- Bảng chữ cái là một phát minh hiếm: theo hiểu biết hiện nay, gần như mọi hệ chữ cái trên thế giới đều bắt nguồn từ một gốc duy nhất ở vùng Sinai – Levant, khoảng đầu thiên niên kỷ II TCN.
- Người Phoenicia chuẩn hóa nó thành 22 chữ, chỉ ghi phụ âm, và mang theo các tuyến buôn bán khắp Địa Trung Hải.
- Người Hy Lạp, khoảng thế kỷ VIII TCN, dùng lại vài chữ ghi phụ âm mà tiếng họ không có để ghi nguyên âm — lần đầu tiên có bảng chữ cái ghi đủ cả phụ âm lẫn nguyên âm.
- Từ Hy Lạp, chữ đi qua người Etrusca đến La Mã thành chữ Latin, rồi đến tiếng Việt qua chữ Quốc ngữ.
Chữ Hán dùng hàng nghìn ký tự, mỗi ký tự gắn với một nghĩa. Bảng chữ cái thì ngược lại: vài chục ký hiệu, mỗi ký hiệu chỉ ghi một âm, không mang nghĩa gì. Nhờ vậy học đọc nhanh hơn rất nhiều — đổi lại, phải biết cách phát âm mới đọc được. Đây là hai lời giải khác nhau cho cùng bài toán ghi lại lời nói.
Cây phả hệ của các bảng chữ cái
Gốc rễ: thợ mỏ ở Sinai
Sử liệu Đầu thế kỷ XX, ở khu mỏ ngọc lam Serabit el-Khadim trên bán đảo Sinai, các nhà khảo cổ tìm thấy những dòng chữ ngắn khắc trên tượng và vách đá. Ký hiệu trông giống chữ tượng hình Ai Cập, nhưng số lượng ít hơn hẳn và được dùng để ghi một ngôn ngữ Semit. Năm 1999, hai dòng chữ cùng kiểu được tìm thấy ở Wadi el-Hol, Ai Cập.
Tranh luận Niên đại vẫn đang bàn: ý kiến phổ biến đặt vào khoảng 1900–1500 TCN. Giả thuyết được nhiều người chấp nhận là những người nói tiếng Semit làm việc cho Ai Cập đã mượn hình chữ tượng hình nhưng dùng theo nguyên tắc âm đầu: hình con bò, tiếng Semit gọi là ʾalp, dùng để ghi âm đầu của từ ấy.
Chữ A từng là đầu con bò
| Tên Phoenicia | Nghĩa gốc | Hy Lạp | Latin |
|---|---|---|---|
| aleph | con bò | Α alpha | A |
| beth | ngôi nhà | Β beta | B |
| mem | nước | Μ mu | M |
| ayin | con mắt | Ο omicron | O |
| resh | cái đầu | Ρ rho | R |
Chính tên gọi của hai chữ đầu tiên — alpha, beta — đã cho ta từ “alphabet”.
Bước ngoặt Hy Lạp: thêm nguyên âm
Chữ Phoenicia chỉ ghi phụ âm; người đọc tự điền nguyên âm theo ngữ cảnh — điều khá dễ với các ngôn ngữ Semit, nơi gốc từ nằm ở bộ khung phụ âm. Tiếng Hy Lạp thì cần nguyên âm để phân biệt nghĩa. Sử liệu Khoảng thế kỷ VIII TCN, người Hy Lạp lấy những chữ ghi các âm họng mà tiếng họ không có — aleph, he, yod, ayin — để ghi nguyên âm A, E, I, O. Lần đầu tiên, một bảng chữ cái ghi được đầy đủ âm thanh của lời nói.
Từ Etrusca đến La Mã
Người Etrusca ở miền trung nước Ý tiếp nhận chữ Hy Lạp từ các thuộc địa Hy Lạp ở miền nam nước Ý, và người La Mã học lại từ người Etrusca, khoảng thế kỷ VII–VI TCN. Vài dấu vết của chặng trung gian này còn sót lại:
- Tiếng Etrusca không phân biệt âm K và G, nên chữ C của La Mã ban đầu ghi cả hai. Truyền thống Chữ G được tạo ra bằng cách thêm một nét vào C, vào khoảng thế kỷ III TCN.
- Y và Z chỉ được thêm vào khoảng thế kỷ I TCN, để ghi các từ mượn tiếng Hy Lạp — vì thế chúng nằm cuối bảng chữ cái.
- J, U và W chỉ tách thành chữ riêng vào cuối thời Trung cổ và đầu thời cận đại.
Góc Việt Nam: chữ Latin cho một ngôn ngữ có thanh điệu
Thế kỷ XVII, các giáo sĩ dòng Tên người Bồ Đào Nha, Ý và Pháp dùng chữ Latin để ghi tiếng Việt, đỉnh cao là cuốn từ điển Việt – Bồ – La của Alexandre de Rhodes in ở Rome năm 1651. Bài toán khó nhất là thanh điệu: chữ Latin không có cách ghi. Lời giải là chồng thêm dấu phụ — một số mượn từ chữ Hy Lạp — lên các nguyên âm. Tiếng Việt vì vậy là một trong những ngôn ngữ dùng chữ Latin với nhiều dấu phụ nhất. Câu chuyện chữ Quốc ngữ thuộc loạt Việt Nam trong thế giới phương Đông.
Đọc tiếp
Nguồn
- Herodotus, Lịch sử, quyển V, đoạn 58 (về chữ Phoenicia ở Hy Lạp).
- Peter T. Daniels, William Bright (chủ biên), The World’s Writing Systems, Oxford University Press, 1996.
- John Coleman Darnell và các cộng sự, “Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Ḥôl”, Annual of the American Schools of Oriental Research 59, 2005.
- Andrew Robinson, The Story of Writing, Thames & Hudson, 1995.
- Alexandre de Rhodes, Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, Rome, 1651.