Phục Hưng Florence: tiền, nghệ sĩ và chủ nghĩa nhân văn

Năm 1348, dịch hạch quét qua Florence. Theo các ước tính, thành phố mất khoảng một nửa dân số chỉ trong vài tháng. Vậy mà chỉ hai, ba thế hệ sau, chính thành phố ấy lại cho ra đời mái vòm lớn nhất kể từ thời La Mã, phép vẽ phối cảnh, và một cách nghĩ mới về con người. Lời giải không nằm ở một thiên tài đơn lẻ, mà ở cách tiền bạc, tri thức và tay nghề gặp nhau.

Tiền: florin, phường hội và ngân hàng

Sử liệu Từ năm 1252, Florence đúc đồng florin bằng vàng, đồng tiền được tin dùng khắp châu Âu. Thành phố giàu lên nhờ nghề len, nghề dệt và ngân hàng. Các phường hội nghề nghiệp nắm quyền chính trị và cạnh tranh nhau trong việc tài trợ công trình công cộng.

• Năm 1401, phường hội buôn vải tổ chức một cuộc thi thiết kế cửa đồng cho Nhà rửa tội. Lorenzo Ghiberti thắng; Filippo Brunelleschi thua, chuyển sang kiến trúc, và về sau xây mái vòm nhà thờ chính tòa Florence.
• Ngân hàng Medici do Giovanni di Bicci lập năm 1397, có chi nhánh ở Rome, Venice, Geneva, Bruges, London, và là chủ ngân hàng của Giáo hoàng.
• Các ngân hàng Ý dùng phương pháp ghi sổ kép — mỗi giao dịch ghi hai lần, bên nợ và bên có. Năm 1494, Luca Pacioli mô tả phương pháp này trong một cuốn sách toán in. Kế toán hiện đại có gốc từ đây.

Chủ nghĩa nhân văn: những người săn bản thảo

“Nhân văn” ở đây chưa mang nghĩa đạo đức như ngày nay. Nó chỉ một chương trình học, studia humanitatis, đối lập với chương trình nặng logic và thần học của các đại học kinh viện.

• Sử liệu Năm 1345, Petrarch tìm thấy tập thư của Cicero gửi bạn là Atticus trong thư viện nhà thờ Verona. Đọc thư, ông nhận ra một Cicero rất “người” — lo lắng, do dự — khác với hình tượng thánh nhân. Ông còn viết thư đáp lại người đã chết hơn một nghìn năm.
• Sử liệu Từ năm 1397, học giả Byzantine Manuel Chrysoloras dạy tiếng Hy Lạp ở Florence. Lần đầu tiên sau nhiều thế kỷ, người Ý đọc được Plato, Homer bằng nguyên văn.
• Sử liệu Công đồng Florence năm 1439 đưa nhiều học giả Hy Lạp sang Ý, trong đó có Gemistos Plethon, người diễn giảng về Plato. Cosimo về sau bảo trợ Marsilio Ficino dịch toàn bộ tác phẩm của Plato sang tiếng Latin, in năm 1484.

Nghệ sĩ – kỹ sư

Nghệ sĩ Phục Hưng thường đồng thời là thợ kim hoàn, kỹ sư, kiến trúc sư. Brunelleschi được đào tạo làm thợ kim hoàn; khoảng năm 1415, ông thực hiện thí nghiệm dùng gương để chứng minh các nguyên tắc của phối cảnh tuyến tính. Khoảng năm 1427, bức bích họa Chúa Ba Ngôi của Masaccio ở nhà thờ Santa Maria Novella tạo cho người xem cảm giác một không gian kiến trúc thật sự lõm sâu vào tường. Từ đây, hình học trở thành công cụ của người họa sĩ — và về sau của người vẽ bản vẽ kiến trúc. Hai chủ đề này có bài riêng trong loạt.

“Phục Hưng” là một cái tên công bằng?

Sử liệu Năm 1550, Giorgio Vasari dùng từ rinascita — tái sinh — để nói về nghệ thuật Ý sau thời Trung cổ. Năm 1860, sử gia Thụy Sĩ Jacob Burckhardt biến “Phục Hưng” thành tên của cả một thời kỳ, khởi nguồn của con người cá nhân hiện đại.

Tranh luận Ngày nay, giới sử học thận trọng hơn: thế kỷ XII cũng từng có một đợt “phục hưng” Aristotle và luật La Mã; nhiều điều coi là mới của thế kỷ XV đã có từ trước; và lợi ích của Phục Hưng chỉ thuộc về một nhóm nhỏ giàu có ở thành thị. Cái tên vẫn được dùng, nhưng như một quy ước, không phải một lời khen.

Đọc tiếp