Vì sao Kinh Dịch thoát nạn đốt sách đời Tần

Trong số các kinh điển Nho gia, Kinh Dịch là cuốn duy nhất đi qua thời Tần mà không cần ai giấu trong vách tường hay đọc thuộc lòng để chép lại. Lý do nằm ngay trong văn bản của lệnh đốt sách.

Bối cảnh: một cuộc tranh luận trong yến tiệc

Sử liệu Sử ký · Tần Thủy Hoàng bản kỷ chép rằng năm thứ 34 đời Thủy Hoàng (213 TCN), trong yến tiệc ở cung Hàm Dương, bác sĩ Thuần Vu Việt khuyên vua noi theo nhà Ân, nhà Chu mà phong đất cho con em công thần. Thừa tướng Lý Tư phản bác: học trò ngày nay “không học cái nay mà học cái xưa để chê đời nay”, làm rối lòng dân. Ông đề nghị một loạt biện pháp, và được vua chấp thuận.

Lệnh đốt sách nói gì

Tóm lược nội dung kiến nghị của Lý Tư theo Sử ký:

• Sử ký không phải của nước Tần thì đốt hết.
• Trừ người giữ chức bác sĩ, ai trong thiên hạ cất giữ Thi, Thư và sách bách gia thì phải nộp cho quan quận để đốt.
• Ai dám bàn về Thi, Thư thì bị xử chém giữa chợ; ai lấy xưa để chê nay thì bị giết cả họ; quan lại biết mà không tố giác thì cùng tội.
• Lệnh ban ra 30 ngày mà không đốt thì bị thích chữ vào mặt và đày đi xây trường thành.
• Không bỏ: sách y dược, bói toán, trồng cây.
• Ai muốn học luật lệnh thì lấy quan lại làm thầy.

Kinh Dịch đứng ở đâu?

Với người thời Tần, Chu Dịch trước hết là sách bói bằng cỏ thi (phệ) — đúng nhóm “bốc phệ” được miễn. Thiên Nghệ văn chí của Hán thư tổng kết ngắn gọn:

及秦燔書，而易為筮卜之事，傳者不絕。
Đến khi nhà Tần đốt sách, Dịch là việc bói toán, nên người truyền dạy không dứt.Ban Cố, Hán thư · Nghệ văn chí — dịch nghĩa: nhavesinh.com

Thiên Nho lâm truyện cũng trong Hán thư còn ghi cả “gia phả” truyền Dịch: từ Thương Cù — học trò Khổng Tử — qua nhiều đời đến Điền Hà, người dạy Dịch đầu đời Hán. Đây là một trong số ít dòng truyền thụ kinh điển được ghi lại liên tục qua thời Tần.

Những sách không may mắn bằng

Đốt sách có thật sự “tận diệt” không?

Hình ảnh “Tần Thủy Hoàng đốt hết sách” là một sự giản lược. Một số điểm cần lưu ý:

• Sử liệu Sách được giữ trong cung để các bác sĩ dùng. Năm 206 TCN, Hạng Vũ vào Hàm Dương, đốt cung điện nhà Tần, “lửa ba tháng không tắt” (Sử ký · Hạng Vũ bản kỷ). Nhiều học giả cho rằng đây mới là tổn thất lớn nhất với sách cổ.
• Sử liệu Năm 212 TCN, sau khi các phương sĩ Hầu Sinh, Lư Sinh bỏ trốn, Thủy Hoàng cho tra xét “chư sinh” ở Hàm Dương, hơn 460 người phạm cấm bị chôn sống. Sự kiện này cùng việc đốt sách về sau được gọi gộp là “phần thư khanh nho”.
• Tranh luận Một số nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng những người bị giết phần lớn là phương sĩ (người luyện thuốc tiên) chứ không hẳn là nhà Nho, và việc gọi là “chôn nho sĩ” là cách diễn đạt của đời Hán, khi Nho giáo đã thành chính thống.

Dù hiểu theo cách nào, lệnh năm 213 TCN vẫn là một ví dụ sớm và rõ ràng về kiểm duyệt tư tưởng bằng quyền lực nhà nước — và trường hợp Kinh Dịch cho thấy cách một văn bản được phân loại có thể quyết định số phận của nó.