- Encyclopédie xuất bản ở Pháp từ năm 1751 đến 1772: 17 tập văn bản và 11 tập tranh khắc, khoảng 72.000 mục từ.
- Khởi đầu là một dự án dịch bộ Cyclopaedia tiếng Anh của Ephraim Chambers (1728), rồi Denis Diderot và nhà toán học Jean le Rond d’Alembert biến nó thành một công trình hoàn toàn mới.
- Tri thức được xếp theo một “cây” ba nhánh dựa trên ba năng lực của trí óc: trí nhớ, lý trí và tưởng tượng.
- Bộ sách bị chính quyền và Giáo hội cấm hai lần. Các biên tập viên dùng hệ thống tham chiếu chéo để đưa những ý tưởng nhạy cảm vào nơi kiểm duyệt khó để ý.
Một trang web kiến thức như trang này phải trả lời hai câu hỏi: xếp nội dung vào đâu, và nối các nội dung với nhau thế nào. Hơn hai trăm năm trước Internet, hai người Pháp đã đặt ra đúng hai câu hỏi đó cho toàn bộ tri thức loài người. Câu trả lời của họ — một cây phân loại cộng một mạng lưới liên kết chéo — vẫn là nguyên lý của mọi thư viện tri thức số hôm nay.
Cây tri thức: ba nhánh của trí óc
Sử liệu Trong Lời mở đầu ở tập 1 (1751), d’Alembert giải thích: mọi tri thức bắt nguồn từ giác quan, rồi được trí nhớ lưu giữ, lý trí phân tích, và trí tưởng tượng mô phỏng lại. Mỗi mục từ trong bộ sách được gắn nhãn cho biết nó thuộc nhánh nào của cây.
Đặt nghề thủ công ngang hàng triết học
Điểm mới nhất của Encyclopédie là sự coi trọng lao động chân tay. Diderot tự mình đến các xưởng, hỏi thợ cách làm, ghi chép thuật ngữ. Mười một tập tranh khắc với khoảng 2.900 bản vẽ chi tiết — từ xưởng in, lò luyện sắt, xưởng làm ghim, đến kỹ thuật dựng giàn giáo và xây vòm — cho thấy từng thao tác, từng dụng cụ, kèm mặt cắt và chú thích.
Liên kết chéo: lách kiểm duyệt bằng siêu liên kết trên giấy
Mỗi mục từ kết thúc bằng các chỉ dẫn “xem thêm” sang mục khác. Sử liệu Trong chính mục từ “Encyclopédie”, Diderot viết rằng các tham chiếu chéo có hai chức năng: nối các khái niệm để người đọc thấy hệ thống, và — khi cần — đặt một ý tưởng gây tranh cãi ở mục từ khác, nơi nó âm thầm phản bác điều được nói ở mục từ chính thống.
- Sử liệu Năm 1752, sau tập 2, Hội đồng Nhà vua đình chỉ bộ sách. Năm 1759, giấy phép xuất bản bị thu hồi và Giáo hoàng kết án bộ sách.
- Sử liệu Diderot vẫn làm tiếp trong bí mật. Mười tập văn bản cuối cùng ra đời cùng lúc năm 1765, ghi nơi in giả là Neuchâtel ở Thụy Sĩ.
- Sử liệu Năm 1764, Diderot phát hiện nhà xuất bản Le Breton đã lén cắt bỏ những đoạn táo bạo trong bản in thử vì sợ bị phạt. Ông giận dữ nhưng không thể sửa lại.
- Louis de Jaucourt, một nhà quý tộc giàu có, một mình viết khoảng 17.000 mục từ — gần một phần tư bộ sách — và không nhận thù lao.
Tranh luận Bộ sách có “gây ra” Cách mạng Pháp 1789 không? Các sử gia không còn nói như vậy. Nhưng với khoảng bốn nghìn bản bán theo đặt mua trước và nhiều bản in lại rẻ hơn về sau, nó đã đưa một cách nghĩ phê phán, tôn trọng thực nghiệm đến tầng lớp có học khắp châu Âu.
Đối chiếu phương Đông: hai cách xếp tri thức
| Công trình | Năm | Quy mô | Cách làm |
|---|---|---|---|
| Vĩnh Lạc đại điển | 1408 | 22.937 quyển | Chép nguyên văn các sách có trước, xếp theo vần — loại thư của triều đình |
| Encyclopédie | 1751–1772 | 28 tập | Bài viết mới của nhiều tác giả, xếp theo chữ cái, nối bằng cây phân loại và tham chiếu chéo |
| Vân đài loại ngữ — Lê Quý Đôn | tựa năm 1773 | 9 mục lớn | Một người tổng hợp tri thức từ sách vở và quan sát, xếp theo chủ đề |
| Tứ khố toàn thư | 1773–1782 | khoảng 3.500 tác phẩm | Triều đình Càn Long tuyển chọn, chép lại — đồng thời tiêu hủy hoặc sửa hàng nghìn sách bị coi là “có vấn đề” |
Thú vị là các công trình này gần như cùng thời. Năm Diderot in xong tập tranh khắc cuối cùng (1772), ở Đại Việt Lê Quý Đôn viết lời tựa cho Vân đài loại ngữ, và ở Trung Hoa nhà Thanh bắt đầu dự án Tứ khố toàn thư. Khác biệt căn bản: các loại thư phương Đông chủ yếu trích dẫn và bảo tồn sách có sẵn, đặt quyền tuyển chọn vào tay triều đình; Encyclopédie viết mới và phê phán, đi ngược ý muốn của nhà nước.
Đọc tiếp
Nguồn
- Denis Diderot, Jean le Rond d’Alembert (chủ biên), Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, Paris, 1751–1772. Bản số hóa: ARTFL Encyclopédie Project, Đại học Chicago.
- Jean le Rond d’Alembert, Discours préliminaire de l’Encyclopédie, 1751.
- Robert Darnton, The Business of Enlightenment: A Publishing History of the Encyclopédie, 1775–1800, Harvard University Press, 1979.
- Philipp Blom, Enlightening the World: Encyclopédie, the Book That Changed the Course of History, Palgrave Macmillan, 2005.
- R. Kent Guy, The Emperor’s Four Treasuries, Harvard University Press, 1987.