- Marcus Vitruvius Pollio là kỹ sư quân sự và kiến trúc sư La Mã thế kỷ I TCN. Ông viết De architectura (Về kiến trúc), chia thành mười “cuốn”, dâng lên hoàng đế Augustus.
- Đây là chuyên luận kiến trúc duy nhất của thời cổ đại Hy Lạp – La Mã còn lại trọn vẹn.
- Câu nổi tiếng nhất: công trình phải đạt ba yêu cầu — firmitas (bền vững), utilitas (công năng), venustas (vẻ đẹp).
- Phạm vi “kiến trúc” của Vitruvius rộng hơn ngày nay rất nhiều: vật liệu, quy hoạch đô thị, cấp nước, đồng hồ mặt trời, máy móc và máy chiến tranh.
Người học kiến trúc ở Việt Nam ít nhiều đều nghe câu “bền vững, thích dụng, mỹ quan”. Câu ấy có tuổi đời khoảng hai nghìn năm, và xuất xứ từ cuốn sách của một người mà chúng ta biết rất ít về cuộc đời. Vitruvius có lẽ không phải là kiến trúc sư lớn của thời ông — công trình duy nhất ông kể mình xây là một vương cung đường ở thị trấn Fano. Nhưng vì sách của ông là cuốn duy nhất còn lại, ông trở thành người thầy của kiến trúc châu Âu suốt năm thế kỷ sau Phục Hưng.
Mười cuốn sách chứa gì
| Cuốn | Nội dung chính | Ghi chú cho người làm nghề hôm nay |
|---|---|---|
| I | Đào tạo kiến trúc sư, các nguyên lý, chọn vị trí và quy hoạch thành phố | Quy hoạch theo hướng gió, sức khỏe cư dân |
| II | Vật liệu: gạch, cát, vôi, pozzolana, đá, gỗ | Mô tả tro núi lửa vùng Puteoli làm vữa đông cứng cả dưới nước |
| III–IV | Đền thờ và các thức cột Doric, Ionic, Corinth; tỷ lệ | Hệ mô-đun lấy đường kính cột làm đơn vị |
| V | Công trình công cộng: quảng trường, nhà hát, nhà tắm, bến cảng | Âm học nhà hát |
| VI | Nhà ở thành thị và nông thôn | Điều chỉnh theo khí hậu từng vùng |
| VII | Hoàn thiện: trát, lát nền, bích họa, chất màu | Quy trình trát nhiều lớp |
| VIII | Nước: tìm nguồn, kiểm tra chất lượng, dẫn nước | Đo độ dốc đường dẫn nước |
| IX | Thiên văn, hoàng đạo, đồng hồ mặt trời và đồng hồ nước | Kiến trúc sư phải biết đo thời gian |
| X | Máy móc: máy nâng, bánh xe nước, bơm, máy công thành | Ròng rọc, tời, đòn bẩy trên công trường |
Kiến trúc sư phải học những gì
Sử liệu Cuốn I mở đầu bằng một danh sách dài: kiến trúc sư phải biết viết, biết vẽ, giỏi hình học, quang học, số học, hiểu lịch sử, triết học, âm nhạc, y học, luật và thiên văn. Lý do Vitruvius đưa ra rất thực tế: số học để tính chi phí, luật để hiểu quyền về tường chung và thoát nước, y học để chọn nơi xây có khí hậu lành, âm nhạc để chỉnh dây cáp của máy bắn đá cho đều lực.
Ông phân biệt hai mặt của nghề: fabrica — tay nghề thực hành, và ratiocinatio — khả năng lý giải. Người chỉ có tay nghề mà không có lý giải thì không có uy tín; người chỉ có lý thuyết thì “đuổi theo cái bóng chứ không phải vật thật”.
Mô-đun và tỷ lệ
Trong cuốn III, Vitruvius lập luận rằng tỷ lệ của đền thờ phải giống tỷ lệ của cơ thể người, nơi các bộ phận có quan hệ số học với nhau: người dang tay đứng thẳng thì vừa với một hình vuông và một hình tròn. Khoảng năm 1490, Leonardo da Vinci vẽ minh họa đoạn văn này, tạo ra hình Người Vitruvius — một trong những bức vẽ nổi tiếng nhất thế giới.
Cuốn sách sống lại thế nào
- Sử liệu Sách được chép lại trong các tu viện thời Trung cổ. Bản chép cổ nhất còn lại có niên đại thế kỷ VIII–IX, lưu ở Thư viện Anh.
- Tranh luận Người ta hay kể rằng năm 1416, học giả Poggio Bracciolini “tái phát hiện” Vitruvius ở tu viện St. Gall. Thật ra sách chưa bao giờ thất truyền; điều mới là giới nhân văn bắt đầu đọc nó như một khuôn mẫu.
- Sử liệu Bản in đầu tiên ra đời ở Rome khoảng năm 1486. Năm 1511, Fra Giocondo xuất bản ấn bản có tranh minh họa. Leon Battista Alberti viết chuyên luận kiến trúc riêng của mình cũng chia làm mười cuốn để đối thoại với Vitruvius.
Đọc tiếp
Nguồn
- Vitruvius, De architectura, nguyên văn Latin: The Latin Library; bản dịch tiếng Anh của Morris Hicky Morgan, Harvard University Press, 1914 (phạm vi công cộng).
- Ingrid D. Rowland, Thomas Noble Howe, Vitruvius: Ten Books on Architecture, Cambridge University Press, 1999.
- Indra Kagis McEwen, Vitruvius: Writing the Body of Architecture, MIT Press, 2003.
- Lý Giới, Doanh tạo pháp thức (1103).