Luật La Mã: từ Mười hai bảng đến Bộ luật Justinian

Tóm tắt nhanh

Khoảng năm 451–450 TCN, người La Mã công bố Luật Mười hai bảng: luật thành văn đầu tiên của họ, dựng công khai để ai cũng đọc được.
Trong gần một nghìn năm sau, các luật gia La Mã xây dựng một hệ thống khái niệm về tài sản, hợp đồng, nghĩa vụ, thừa kế — phần lớn còn dùng đến nay.
Năm 529–534, hoàng đế Justinian ở Constantinople cho tổng hợp toàn bộ thành một bộ, đời sau gọi là Corpus Juris Civilis.
Bộ tổng tập này được tìm lại và giảng dạy ở Bologna cuối thế kỷ XI, lan khắp châu Âu, rồi đi vào Bộ luật Dân sự Pháp 1804 và từ đó đến Việt Nam.

Khi ký một hợp đồng thi công, ta dùng các khái niệm như bên có nghĩa vụ, quyền sở hữu, bồi thường thiệt hại, thời hiệu. Rất ít người biết phần lớn bộ khung ấy được các luật gia La Mã định hình từ hai nghìn năm trước. Luật La Mã có lẽ là di sản La Mã có ảnh hưởng rộng nhất — rộng hơn cả đường sá hay bê tông.

Từ quảng trường La Mã đến bộ luật dân sự hiện hành: con đường chủ yếu đi qua các trường luật Ý thời Trung cổ và Bộ luật Napoléon.

Mười hai bảng: luật phải được viết ra

Truyền thống Theo sử gia Livy, thường dân La Mã đòi luật phải được viết ra để quý tộc không thể diễn giải tùy ý. Một hội đồng mười người được lập năm 451 TCN, soạn mười bảng, năm sau thêm hai bảng nữa, rồi dựng ở quảng trường Forum.

Sử liệu Bản gốc không còn. Ta chỉ biết nội dung qua các trích dẫn rải rác của tác giả đời sau như Cicero và các luật gia. Cicero kể rằng thời ông còn bé, trẻ em học thuộc lòng Mười hai bảng. Nội dung gồm thủ tục kiện tụng, nợ nần, gia đình, thừa kế, ranh giới đất đai — rất “đời thường”.

Thời đại các luật gia

Điều làm luật La Mã khác các bộ luật cổ khác là một tầng lớp chuyên gia: các luật gia (iurisconsulti). Họ không phải thẩm phán hay nhà làm luật, mà là người tư vấn, viết sách bình giải và trả lời câu hỏi pháp lý. Qua hàng thế kỷ, họ trừu tượng hóa từng vụ việc cụ thể thành khái niệm chung.

Gaius (thế kỷ II) viết Institutiones, một giáo trình chia luật thành ba phần: con người, sự vật, tố quyền. Cách chia này còn dấu vết trong cấu trúc bộ luật dân sự nhiều nước. Sử liệu Bản chép duy nhất gần đầy đủ được tìm thấy năm 1816 ở Verona — dưới một văn bản tôn giáo viết đè lên.
Papinian, Paulus, Ulpian (thế kỷ III) là những tên tuổi mà ý kiến của họ về sau được trích dẫn nhiều nhất trong bộ tổng tập của Justinian.

Ví dụ: ba khái niệm còn nguyên trong luật hôm nayObligatio — nghĩa vụ: “sợi dây pháp lý” buộc một người phải làm hoặc không làm điều gì. Dominium — quyền sở hữu, phân biệt với possessio — chiếm hữu. Culpa — lỗi: người gây thiệt hại do bất cẩn phải bồi thường. Người làm hợp đồng xây dựng ở Việt Nam dùng cả ba khái niệm này hằng ngày.

Bộ tổng tập của Justinian

Đến thế kỷ VI, Tây La Mã đã sụp đổ. Ở phía đông, hoàng đế Justinian muốn khôi phục đế chế, và việc đầu tiên ông làm là dọn dẹp mớ luật lệ chồng chéo tích tụ hàng thế kỷ. Một ủy ban do Tribonian đứng đầu làm việc từ năm 528 đến 534.

Phần	Năm	Nội dung
Codex	529, bản sửa 534	Các sắc lệnh của hoàng đế còn hiệu lực, đã chọn lọc và sắp xếp
Digesta (hay Pandectae)	533	50 quyển, trích ý kiến của các luật gia cổ điển — phần đồ sộ và quan trọng nhất
Institutiones	533	Giáo trình cho sinh viên luật, dựa nhiều vào sách của Gaius
Novellae	sau 534	Các luật mới ban hành sau khi bộ tổng tập hoàn thành

Sống lại ở Bologna

Sử liệu Ở Tây Âu, phần Digesta gần như biến mất khỏi việc sử dụng trong khoảng năm thế kỷ. Cuối thế kỷ XI, một bản chép Digesta được biết đến ở Ý; từ khoảng năm 1088, Irnerius bắt đầu giảng giải nó ở Bologna. Sinh viên khắp châu Âu đổ về học — đây là một trong những gốc rễ của trường đại học châu Âu.

Các thế hệ luật gia sau đó chú giải, rồi điều chỉnh luật La Mã cho hợp với xã hội đương thời. Khi các quốc gia châu Âu soạn bộ luật dân sự thống nhất — Pháp năm 1804, Đức năm 1900 — họ đều dựng trên nền ấy. Đó là truyền thống dân luật (civil law), khác với truyền thống thông luật (common law) của Anh và các nước nói tiếng Anh vốn dựa vào án lệ.

Góc Việt Nam

Việt Nam đến với truyền thống này qua người Pháp. Thời thuộc địa có ba bộ dân luật riêng cho ba kỳ: Dân luật giản yếu ở Nam Kỳ (1883), Bộ Dân luật Bắc Kỳ (1931) và Hoàng Việt Trung Kỳ hộ luật (1936–1939), đều chịu ảnh hưởng của Bộ luật Dân sự Pháp. Các Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 1995, 2005 và 2015 được giới nghiên cứu xếp vào truyền thống dân luật: luật thành văn, hệ thống hóa thành bộ luật, chia các chế định theo cấu trúc quen thuộc.

Tranh luận Mức độ ảnh hưởng trực tiếp đến đâu thì còn bàn cãi. Bộ luật Dân sự hiện hành cũng tiếp nhận từ luật Xô viết, từ kinh nghiệm lập pháp Đức, Nhật và từ thực tiễn trong nước. Nói “luật Việt Nam bắt nguồn từ La Mã” là quá đơn giản; nói nó thuộc cùng một dòng truyền thống thì chính xác hơn.

Đối chiếu phương ĐôngỞ Trung Hoa và Việt Nam, các bộ luật lớn — Đường luật sơ nghị (653), Quốc triều hình luật thời Lê, Hoàng Việt luật lệ thời Gia Long (1815) — chủ yếu là luật hình và luật hành chính do nhà nước ban hành. Tranh chấp dân sự phần nhiều được giải quyết qua lệ làng, hòa giải, gia tộc. Luật La Mã thì phát triển mạnh phần quan hệ giữa các cá nhân, do một tầng lớp luật gia độc lập tương đối với nhà nước xây dựng. Hai con đường phản ánh hai cách tổ chức xã hội khác nhau.

Đọc tiếp

Loạt La Mã →Khoa cử Tu viện chép sách

Nguồn

Livy, Ab Urbe Condita, quyển III (về hội đồng mười người).
Peter Stein, Roman Law in European History, Cambridge University Press, 1999.
Barry Nicholas, An Introduction to Roman Law, Oxford University Press, 1962.
Bruce W. Frier và các cộng sự (biên dịch), The Codex of Justinian, Cambridge University Press, 2016.
Bộ luật Dân sự nước CHXHCN Việt Nam số 91/2015/QH13.