- Thales (khoảng 624–546 TCN) sống ở Miletus, một thành buôn Hy Lạp trên bờ biển nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ.
- Ông không để lại văn bản nào. Mọi điều ta biết về ông đều do người khác chép lại, sớm nhất là Herodotus và Aristotle.
- Ba thế hệ ở Miletus — Thales, Anaximander, Anaximenes — cùng hỏi một câu: vạn vật bắt nguồn từ đâu, và trả lời bằng những thứ tự nhiên chứ không bằng thần thoại.
- Họ không làm thí nghiệm theo nghĩa hiện đại. Cái mới là cách lập luận: đưa ra lời giải thích để người khác phản bác.
Trước Thales, người Hy Lạp giải thích động đất bằng cơn giận của thần biển Poseidon, sấm sét bằng tay Zeus. Thales được nhớ đến vì đã thử trả lời những câu hỏi ấy theo một cách khác: tìm nguyên nhân bên trong thế giới tự nhiên. Đó là lý do sách triết học phương Tây hầu như luôn mở đầu bằng ông — dù chính ông chưa viết một dòng nào còn lại đến nay.
Miletus: thành phố ở ngã ba thế giới
Miletus nằm ở vùng Ionia, bờ tây Tiểu Á. Thế kỷ VII–VI TCN, đây là một cảng thương mại giàu có, lập hàng chục thuộc địa quanh Biển Đen, buôn bán với Ai Cập, Lydia và qua Lydia với thế giới Lưỡng Hà. Người Miletus vì thế tiếp xúc thường xuyên với hai nền văn minh có tri thức tích lũy lâu đời hơn họ rất nhiều.
Ba câu trả lời, một cách hỏi
| Người | Nguyên lý (arkhē) | Lý lẽ được ghi lại |
|---|---|---|
| Thales | Nước | Mọi sinh vật cần ẩm; hạt giống mang tính ẩm; nước có thể đặc, lỏng, bay hơi. Đây là phỏng đoán của Aristotle về lý do của Thales, không phải lời Thales. |
| Anaximander | Apeiron — cái vô hạn định | Nếu nguyên lý là một chất cụ thể như nước, nó sẽ lấn át các chất đối nghịch như lửa. Vậy nguồn gốc phải là thứ chưa mang tính chất nào. |
| Anaximenes | Khí | Khí loãng ra thành lửa, đặc lại thành gió, mây, nước, đất, đá. Một cơ chế duy nhất — loãng và đặc — giải thích mọi biến đổi. |
Các câu trả lời đều sai theo hiểu biết hiện nay. Cái đáng giá là hình thức của chúng: một nguyên lý chung, một cơ chế giải thích được nhiều hiện tượng, và một lập luận mà người khác có thể bắt bẻ. Anaximander là học trò của Thales nhưng bác bỏ thầy; Anaximenes bác bỏ Anaximander. Việc học trò được phép cãi thầy bằng lý lẽ có lẽ là di sản quan trọng nhất của Miletus.
Thales: điều gì là sử liệu, điều gì là giai thoại
- Sử liệu Herodotus (thế kỷ V TCN) chép rằng Thales đã báo trước một lần nhật thực làm ngưng trận đánh giữa người Lydia và người Media. Các nhà thiên văn hiện đại thường đồng nhất nó với nhật thực ngày 28/5/585 TCN.
- Tranh luận Thales có thật sự dự báo được không? Người Babylon biết chu kỳ lặp lại của nguyệt thực, nhưng dự báo nhật thực tại một địa điểm cụ thể đòi hỏi tính toán mà thời đó chưa có. Nhiều học giả cho rằng ông chỉ nói được năm, hoặc câu chuyện đã được tô vẽ.
- Truyền thống Đo chiều cao kim tự tháp bằng cách chờ lúc bóng người dài bằng chiều cao người; định lý “góc nội tiếp chắn nửa đường tròn là góc vuông” mang tên ông. Cả hai do các tác giả sống sau ông hàng trăm năm ghi lại.
- Truyền thống Mải ngắm sao mà ngã xuống giếng (Plato kể); thuê hết máy ép ô liu trước một vụ mùa bội thu để chứng minh triết gia kiếm tiền được nếu muốn (Aristotle kể). Hai giai thoại trái ngược nhau — một chế giễu, một bênh vực nhà tư tưởng.
Từ thần thoại đến lý tính — một bước chuyển hay một huyền thoại?
Cụm từ “từ mythos đến logos” rất phổ biến trong sách giáo khoa. Tranh luận Nhiều nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng hình ảnh một bước nhảy đột ngột là đơn giản hóa. Tư tưởng của người Miletus vẫn mang màu thần thoại — Thales được ghi lại là nói “vạn vật đầy thần linh” — và các nền văn minh khác cũng có những giải thích tự nhiên về thế giới từ trước. Điểm mới thật sự hẹp hơn: một truyền thống tranh luận công khai, nơi lời giải thích được đặt ra để bị phản bác và thay thế.
Đọc tiếp
Bài kế tiếp trong loạt nói về Pythagoras — người đẩy câu trả lời đi xa hơn nữa: nguyên lý của vạn vật không phải một chất liệu, mà là con số.
Nguồn
- Herodotus, Lịch sử, quyển I, đoạn 74 (về nhật thực); quyển II, đoạn 109 (về nguồn gốc hình học).
- Aristotle, Siêu hình học, quyển A, 983b (về nguyên lý nước của Thales).
- G. S. Kirk, J. E. Raven, M. Schofield, The Presocratic Philosophers, xuất bản lần 2, Cambridge University Press, 1983.
- Patricia O’Grady, “Thales of Miletus”, Internet Encyclopedia of Philosophy.
- Dirk L. Couprie, Robert Hahn, Gerard Naddaf, Anaximander in Context, SUNY Press, 2003.